• زمان : ۱۳۹۶/۱۰/۱۰،‏ ۱۳:۴۰
  • نمایش : ۸۸۰ دفعه
  • موضوع : طراحی موزه

بررسی اثرات مراکز علم در جذب مخاطبان به مفاهیم علمی(نقش آموزشی و ترویجی) و طراحی مراکز علم استاندارد با استناد به نتایج آن

مقدمه

به نظر میآید شیوه های آموزشی انتخاب شده و یا اجرا شده در آموزش و پرورش ایران ، نتوانسته است  میزان علاقمندی دانش آموزان به فراگیری علم  را در سطح قابل قبولی نگه دارد(شریفی ۱۳۸۵: 14-15) این  عدم جذابیت آموزشی آنچنان وسیع و زیاد است که به شکل معنی داری میزان علاقمندی دانش آموزان به دانش ریاضی در آموزش و پرورش ایران  زیر حد متوسط است. این مورد به خصوص در مورد میزان انگیزش درونی دانش آموزان  در هر دو جنس پسر و دختر  در آمارهای آموزش و پرورش  اندازه گیری شده است.

متاسفانه بیشترِ مشوقهای اجرا شده در آموزش و پرورش ایران از جنس محرکهای بیرونی هستند.اما بر اساس مطالعات متنوع، ظاهرا انگیزه های درونی  منجر به  نتایجی چشمگیرتر در فرآیندِ آموزش میشود (Ryan,R.M.&,J ,1991:131)و از سوی دیگر ، ارزش انگیزه های درونی زمانی هویدا میشود که بدانیم این انگیزه ها به نسبت انگیزه های بیرونی  بسیار ماندگارتر است.(Ryan,R.M.,&Deci.E.L.(2000: 61)

در بررسی ها ی به عمل آمده به منظور ایجاد انگیزه های درونی , نقش فعالیت های فراگیرندگان در بالابردن سطح این انگیزه  هاو حتی ایجاد آن برای مخاطب تاکید زیادی شده است (Brownstein,E.,& Destion,T.1995:29) و به منظور ایجاد این فضای خود برانگیزاننده بهترین شیوه این است که دانش آموزان را در معرض علم قرار دهیم و اجازه دهیم به حل مسایل پیش آمده بپردازد.(Simpson,R.,& Oliver,J.(1991:16) .

“مراکز علم “با برخورداری از امکانات تعاملی بی نظیر و جذابیت های سرگرم کننده ی خود این توانایی را دارند که  به جذب مخاطب پرداخته و آنها را به شکلی مستقیم در فضای اکتشافِ خود برانگیزاننده قرار دهد.(Lumpe,A., & Oliver ,J. (1991:342). در اینجا مهمترین انگیزه ی درونی کسب شده که باعث پیش رفتن دانش آموزان به سوی کسب دانایی بیشتر و پیگیریِ علم آموزی میشود ، نه خودِ علم ، بلکه لذت و هیجان و سرگرمی ای است که از  فعالیت های علمی موجود در این گونه مراکز کسب میشود.(Paris ,S., yambor ,K., & Packard ,B.(1998:278)

در نوشتار حاضر با بررسی  اثرگذاری مراکز علم از منظر تئوری و نیز بررسی میدانی(برآورد اثر گذاری در مراکز علم نمونه ی ایران) ، به نقش موثر این مراکز در ایجاد انگیزش درونی دانش آموزان پرداخته ام و در نهایت بر اساس همین یافته ها  به اصول ۴گانه ای در طراحی مرکز علم اشاره میکنم که میتواند برای  طراحان موزه های علم و مراکز علم به عنوان یک راهکار کلیدی  در جهت افزایش بهره ی آموزشی و ترویجی  کمک رسان باشد.

روش

در این بررسی دانش آموزانی که برای  بار نخست به بازدید از مراکز علم پرداخته بودند)۷۴۶(N= مورد بررسی قرار گرفتند. این افراد به شکل تصادفی ازمیان بازدید کنندگان مراکز علم در شهر های تهران و اصفهان که در بازه ی زمانیِ پاییز ۱۳۹۰ ه.ش. به مراکز علم مراجعه کرده بودند انتخاب شدند. در میان آنها پرسش نامه هایی قبل و پس از بازدید از مراکز علم توزیع شد.هر پرسشنامه شامل  ۵ پرسش بود.در مرحله بعدی پرسش نامه هایی کیفی بین معلمان مدارس بازدید کننده، در سه مقطع زمانی توزیع شد تا اثرات کوتاه و میان مدتِ بازدید از مراکز علم در میان دانش آموزان سنجش شود. در نهایت با استخراج داده ها و دسته بندی آنها نتایج حاصله در ارائه ی پیشنهاد و طراحی مدل استاندارد ِ مراکز علم مورد استفاده قرار گرفت.

نتایج و تفسیر داده ها

در بخش پرسشنامه های دانش آموزی پرسشها و نتایج حاصله در دو مرور(قبل از وارد شدن به مرکز علم و پس از برنامه ی بازدید از مراکز علم و نتایج کلی حاصله به شرح جدول ۱ بوده است.


                                                                          

جدول ۱- پرسش های ارائه شده به دانش آموزان و پاسخ های ایشان ،پیش و پس از بازدید از مراکز علم

بر اساس برآورد عددی بالا  تغییرات معنی داری در میزان لذت بخش بودن فعالیت علمی و نیز نگاه جذاب به علم و موضعات علمی بین دانش آموزانی که از مراکز علمی بازدید کرده بودند به وجود آمده بود.نتیجه ی این برآورد در جدول ۲ خلاصه شده است.(با توجه به سطح برنامه های مراکز)

جدول ۲-جزئیات آماری پرسش های جدول ۱ به تفکیک هر یک از مراکز

بر اساس نتایج مندرج در جدول ۲ اختلاف معنی داری بین فعالیت های دست در علم(مرکز علمی) و نمایشگاه های علمی یا فعالیت های موجود در مراکزی که بیشتر حالت و فضای نمایشی دارند  وجود دارد. در مراکزی که دانش آموزان را به فعالیت وادار میکنند، میزان انگیزش و جلب توجه به موضوعات علمی بیشتر نمایان میشود.

در مرحله بعدی تلاش شد تا با استناد به داده هایی  که از معلمانِ گروه مخاطب، جمع آوری شد به  تحلیل های بعدی دست یافت. به همین منظور پرسش نامه های دیگری مهیا ونتایج آن در بازه های زمانی مختلف از معلمان علوم  گروه های بازدید کننده   جمع آوری شد. نتایج این بررسی را در جدول ۳ میبینیم.

 

                                                                     

                                                                                     جدول ۳- نتایج درخواستی از مربیان و مسئولان آموزشی به تفکیک زمانهای بررسی

بر اساس انتظار و تحلیل های به عمل آمده(توصیفی) مشخص است که میزان تاثیر گذاریِ داده های مراکز علم با گذر زمان کاسته میشود.علاوه بر این نتایج نشان میدهد که دانش آموزان از آنچه در این مراکز فراگرفته  بودند برای پاسخگویی به مسایل علمی استفاده میکنندو افت چندانی هم در این نوع استفاده وجود نداشته است. از سوی دیگر همواره دانش آموزن به استفاده و بازدید از این مراکز اشتیاق داشته اند.

بنیادهای طراحی مراکز علم با استناد به یافته های فوق

بر اساس تجارب شخصی در طراحی چنین مراکز و استناد به یافته های آماریِ فوق و نیز ارجاع به نیازهای آموزشیِ  مندرج درسند تحول بنیادین آموزش و پرورش (ویرایش ۱۳۹۰) و همینطور با احتسابِ توصیه های طراحان موزه ها و مراکز علمی (Macdonald,Sharon,2002:98) موارد زیر به عنوان بنیادها و الزامات طراحیِ مراکز علم استاندارد  در شهر ها و مرکز استانی  مورد اشاره  قرار میگیرد:

۱ - الزام به  اجرای ابزارهای” دست در علم” در همه ی این مراکز.

فعالیت های دست در علم (hands on science) مجموعه ای از فعالیت هاست که  در آنها مخاطب به عنوان  یک عنصر فعال انسانی ، با ابزارهای موجود به تعامل میپردازد و  در این فرآیند علاوه بر سپری کردنِ لحظاتی شاد و پر جنب و جوش ،  به کسب دانایی مورد نظرِ طراحِ مجموعه میپردازد. علاوه بر این  آنچه که در این فعالیت ها  مدنظر است و به شکل غیر خطی به آنها دست میابد ،  اکتشافاتِ کاملا شخصی ای است که مخاطب بر حسب جنسیت ، شرایط ذهنی ، تجارب و ...میتواند کسب کند. 

۲-لزوم به ارتباط معنایی با مندرجات و آموزش های  علمیِ مدارس و کتب درسی.

یکی از مواردی که با توجه به فقر شدید کشورمان در باب راه اندازی و طراحی مراکز علم و موزه های علم فعال با آن روبرو است ، همسانی و طراحیِ مراکز علم مرتبط با دانایی های دسته بندی شده ی آموززش و پرورشی است. این به عنوان نقطه ی ضعفی برای مجموعه هایی که تا کنون در ایران  طراحی و شاخته شده اند مطرح  میباشد.

۳-توجه کافی به جذابیت های تفریحی و شوق برانگیز در طراحیِ ابزارهای مرکز علم.

برنامه ریزی های درسی در این مجموعه ها بایستی با کیفیت بالا و البته مملو از شادی و هیجان باشند. وجه تمایز اساسی بین آموزش های رسمی متمرکز و آموزش های غیر متمرکز ، پیوسته و همراه  وجود دارد را میتوان در میزان شادی و شوق انگیز بودنِ این سرفصلها دانست.

۴-برنامه ریزی طراحی موزه با عنایت به تکنولوژی های مدرن به منظور  تغییر پذیر بودن ِ برنامه ها در یک فصل کاری.

استفاده از تکنولوژی های مدرن به مثابه یک لبه ی تیغ و برنده است. از یکس و نمیتوان این ابزارها را به کناری هاد و از آنها چشم پوشی کرد ، از سوی دیگر استفاده ی بیش از حد از آنها به بی روح شدنِ مرکز علم می انجامد.برقراری تعادل در استفاده از این ابزارها هنری است که طراح مفهومیِ یک مرکز علم بایستی به آن توجه کرده و از آن بهترین بهره را ببرد.


این مقاله نخستین بار در کنفرانس سالانه ی موزه ی علوم و فناوری در سال ۱۳۹۱ ارائه شده است.پس از آن یکبار در مجله ترویج علم(انجمن ترویج علم ایران-بهار و تابستان ۱۳۹۴ )منتشر شده است.

این یک مقاله ی بدیع نیست و بر اساس مقاله ای با همین محتوا نگاشته شده است . داده های آن بر اساس مشاهدات ایران گرداوری و نتایجش بازسازی شده است.


منابع

شریفی،حسن پاشا;(۱۳۸۵)سنجش انگیزه درونی و بیرونی پیشرفت و نگرش دانش آموزان مقاطع مختلف تحصیلی نسبت به مسائل آموزشی و سهم این متغییرها در تبیین پیشرفت تحصیلی آنان،فصلنامه نوآوری های آموزشی،۵،۱۸،ص۱۷۱-۲۰۲ 

Brownstein,E.,& Destino,T.(1995).science Enrichment Outreach.Science Teacher,62(2),28-33

Joyce,B.,&Farenga,J.(1999).Informal Science Experience,Attitudes,Future Interest in Science,and Gender of High-Ability Students:An Exploratory Study.School Science and Mathematics,99(8)431-437

Lumpe, A., & Oliver, J. (1991). Dimensions of Hands-on Science.The American BiologyTeacher, 53(6),345-348.

Macdonald,Sharon(2002),Behind the scenes at the science museum,First pub.New york, Oxford

Paris, S., Yambor, K., & Packard, B.(1998). Hands-on biology: A museum-school-university partnership for enhancing students’ interestand learning in science.TheElementary School Journal, 98(3),267-289.

Ryan,R.M.,& Deci .E.L.(2000).Intrinsic And Extrinsic Motivation: Classic Definitions And New Directions.Contemporary Educational Psychology, 25, 54-67.

Ryan,R.M.,& Stiller, J.(1991).The Social Content Of Internalization: Parent And Teacher Influence On Autonomy, Motivation And Learning.Inp.R.Pintrich & M.L.Maehr(Eds),Advance In Motivation And Achievement:Vol.7.Goals And Self-Regulatory Processes(Pp115-149).Greenwich,Ct:Jai Press

Simpson, R., & Oliver, J. (1990). A Summary of Major Influences on Attitude Toward and Achievement in Science Among Adolescent Students.Science Education, 74(1),1-18.

Jorgenson, O. (2005). What K-8 Principals Should Know About Hands-On Science.Principal, 81(2),49-52.